Nói chuyện với người đang buồn nên nói cái gì và không nên nói cái gì? Có thật bạn đang giúp đỡ hay bạn chỉ đang đổ lỗi cho những người đó thôi? Phải làm thế nào để có thể giúp họ xoa dịu nỗi buồn một cách có nghĩa nhất?

Nói về vấn đề làm sao để giúp ích khi nói chuyện với một người đang buồn, tamsubangai có đọc được một bài dịch và phân tích khá sâu sắc của một bạn blogger có tên Hải Đường Tĩnh Nguyệt. Nhờ qua bài này mà mình cũng hiểu được những sai lầm phổ biến khi mình đối diện với những người bạn đang buồn trước đó.Mình xin trích nguyên bài ( có gộp lại tất cả các bài liên quan với nhau) như sau:

Mỗi người có một sức bật, độ dẻo dai tinh thần riêng. Bạn vượt qua được những chuyện xấu trong đời là tốt cho bạn, nhưng bạn không thể nào cho rằng tất cả mọi người đều có thể vượt qua nó giống như bạn được. Kinh nghiệm trải qua không ai giống ai nên cũng đừng vì thế mà coi nhẹ trải nghiệm của người khác. Đặc biệt khi bạn đang nói chuyện với một người đang buồn, vì họ không giống bạn.

nói chuyện với một người đang buồn, chuyện buồn, an ủi hay không
Làm sao để hiểu và giúp được khi nói chuyện với một người đang buồn.

Việc bạn dùng kinh nghiệm của mình rồi bảo đời không là màu hồng, tôi bị như thế này như thế kia nhưng tôi vẫn vượt qua được, nó khiến cho người khác cảm thấy tệ về bản thân, và dẫn đến suy nghĩ “chuyện nhỏ như thế này, người ta làm được mà mình làm không được. Mình đúng là vô dụng, mình chết là đúng.”

1, Tại sao chúng ta không nên nói ” vui lên đi” khi nói chuyện với một người đang buồn?

Đổ lỗi cho nạn nhân chính là khi những gì nạn nhân phải chịu đựng là hoàn toàn hay một phần lỗi của họ. Trong trường hợp này, những điều này ám chỉ những gì em gái trong cf phải chịu là do em ấy không suy nghĩ tích cực và không đủ mạnh mẽ bằng các bạn để vượt qua. Trong khi người đáng lên án ở đây là những người miệt thị cô bé, chứ không phải vì cô bé chưa đủ mạnh mẽ.

Chúng ta có thể chia sẻ kinh nghiệm nhưng đừng áp đặt nó lên người khác và cho rằng tất cả mọi người cũng thế, mà quên rằng mỗi con người là độc nhất và có trải nghiệm khác nhau.

Vì thế bài dịch này mới ra đời để giải thích rõ tại sao chúng ta không nên nói vui lên đi với những người đang buồn vì đó là điều cực kỳ vô nghĩa nhất

Chúng ta có ý tốt giúp họ, tại sao họ lại càng buồn thêm?

Có gì còn khó chịu hơn chuyện cứ bị nói là vui lên đi, nghĩ tích cực hơn đi khi bạn đang buồn? Thật ra, có một thứ đó còn phiền hơn, đó là chiếc giỏ “hãy bình tĩnh và ăn một cái bánh ngọt“, nó là một thứ đáng ghét khó chịu nhất  mà con người tạo ra. Nhưng cụm từ “vui lên nào” theo sát sau đó, phần lớn là nhờ vào sự vô nghĩa của nó: nếu bạn có sự lựa chọn để vui lên, thì bạn đã làm nó từ lâu rồi.

Đó là điều cực kỳ vô ích khi nói với một người đang trầm cảm, và cũng là lý do tại sao mà  tờ báo Daily Mail lại gây ra rất nhiều tranh cãi và giận dữ mỗi khi đăng vài bài trong mục troll tranh luận rằng người mắc trầm cảm nên tự vui lên và cố gắng vượt qua (Ờ, thật ra đó cũng là lý do Daily Mail lập ra cái mục troll đó). Và đây cũng là một điều cực kỳ ghê tởm khi nó được dùng để trêu chọc những người phụ nữ bị quấy rối ở nơi công cộng.

Nhưng một nghiên cứu mới ở Canada được đăng trên tờ tạp chí Tâm Lý Tính Cách và Xã Hội, đã nhấn mạnh rằng, việc nói với người khác rằng hãy nhìn vào mặt tích cực là không nên và phản tác dụng kể cả khi nó được truyền tải với mục đích tốt đến thế nào đi chăng nữa. Những nhà nghiên cứu, dẫn dắt bởi Denise Marigold của trường Đại Học Waterloo không tìm được bằng chứng nào cho thấy việc “định hình lại sự tích cực” (positive reframing) có ích với những người có lòng tự tôn thấp – những người thường là mục tiêu của liệu pháp “vui lên nào”.

Lời nói tịch cực có thực sự mang ý nghĩa tích cực tới người đang nghe?

Ngược lại, trong những cuộc thí nghiệm với những tình huống tưởng tượng, những câu hỏi và những sự nhập vai vào nhiều người khác nhau, những người này tiết lộ rằng họ không hề chào đón việc định hình lại sự tích cực. Thay vào đó, họ muốn “xác nhận sự tiêu cực” (negative validation)- những lời chia sẻ khuyến khích họ, khiến họ cảm giác rằng không có gì sai trái với việc bộc lộ cảm xúc tiêu cực cả. Đồng thời, những người ủng hộ họ cũng sẽ thu được kết quả tốt hơn khi từ bỏ lối tiếp cận tích cực. Cố gắng nâng cảm xúc của một người lên chỉ khiến họ càng thêm hoảng loạn và càng cảm thấy bản thân tệ hơn mà thôi.

Những nhà nghiên cứu giải thích kết quả họ tìm được thông qua học thuyết “sự tự xác nhận bản thân” (self-verification), giải thích rằng con người thường cố gắng giữ nguyên những góc nhìn về bản thân họ, kể cả khi những góc nhìn ấy chẳng tốt đẹp hay vui vẻ gì.

Chấp nhận sự tiêu cực chính là sự lựa chọn của họ

“Khi những người cung cấp sự ủng hộ về mặt cảm xúc chấp nhận sự tiêu cực của người thân hay bạn bè, họ truyền đạt được sự thấu hiểu và chấp nhận những suy nghĩ tiêu cực, và cảm nhận liên kết với kinh nghiệm của những người nhận được sự ủng hộ đó, khiến cho những người có lòng tự tôn thấp cảm giác rằng người ủng hộ họ thật sự hiểu được con người họ.”

Nghiên cứu này khiến tôi vui rất nhiều, bởi vì đây chính là một bằng chứng khác ủng hộ suy nghĩ mà tôi đã từng thảo luận rất nhiều lần, đó chính là “suy nghĩ tích cực” luôn luôn phản tác dụng và bạn cần nên cân nhắc không nên tin bất cứ ai khuyến khích phương thức này. Trong trường hợp ở đây, lời khuyên nhủ tích cực đến từ những người khác thường có tác dụng ngược lại với những gì họ mong muốn.

Nhưng một nghiên cứu vào năm 2009 ở cùng trường đại học (Waterloo) đưa ra giả thuyết rằng mọi thứ chẳng hề khá hơn chút nào khi chính bạn tự nhủ bản thân vui vẻ hơn. Trong cuộc thí nghiệm với những câu tự khẳng định bản thân như “Mình là một người dễ thương”, những người có lòng tự tôn thấp thường cảm thấy tệ hại hơn khi họ không dùng những câu tự khẳng định này.

Những điều trên chẳng hề ngạc nhiên tý nào. Nếu bạn tin rằng mình có thể ra lệnh cho tâm trí “cảm giác tốt hơn” và mong chờ nó sẽ tuân theo mệnh lệnh ấy thì bạn nghĩ mọi chuyện quá đơn giản rồi. Thay vào đó, khi bạn cố gắng đè nén một số suy nghĩ hay cảm xúc, bạn có nguy cơ đặt những suy nghĩ đó ở vùng trung tâm bởi vì bạn luôn để ý đến chúng.

Hơn nữa, chúng ta thường có thiên hướng chống lại những hướng dẫn như vậy từ bản thân chúng ta hay từ những người khác để giữ lại quyền tự trị (tôi không có nghĩa vụ phải làm theo những gì anh nói). Và khi bạn bảo những người đang buồn bã hãy vui lên hay suy nghĩ tích cực hơn thì sự chỉ trích không – được – che – giấu đó là họ đang hành xử một cách không thể chấp nhận được và cần phải thay đổi: một thông điệp khó có thể khiến khí sắc của bất kỳ ai khá hơn.

Nói một cách ngắn gọn, bảo ai đó hãy vui lên giống như việc bạn hỏi ai đó vừa mới bị mất một thứ rằng “Ờ, lần cuối cậu giữ nó là khi nào?” Nó vừa khó chịu vừa vô nghĩa bởi nếu họ có thể trả lời câu hỏi đó thì đồ đã chẳng mất rồi. Và nếu “vui lên nào” có tác dụng, thì đã không có ai cảm thấy buồn từ đầu.

2, Chúng ta nên nói gì khi nói chuyện với một người đang buồn?

Đôi lúc bạn không biết phải nói gì với bạn bè hay người thân đang buồn hoặc trầm cảm. Bạn có thể sợ rằng những gì mình nói khiến cho họ càng lo lắng, buồn thêm hoặc cảm thấy bị xúc phạm. Bạn không biết mình nên hỏi câu gì hoặc nên làm cái gì để có thể giúp đỡ người ta.

Nếu bạn không biết phải bắt đầu thế nào thì những gợi ý dưới đây có thể giúp bạn. Tuy nhiên, xin hãy nhớ kỹ rằng, là một người lắng nghe chân thành QUAN TRỌNG hơn là đưa ra lời khuyên. Như trong bài dịch có nhấn mạnh, những người đang buồn hoặc trầm cảm, họ mong muốn được người khác thừa nhận nỗi buồn của họ, nỗi lo âu của họ và những gì họ trải qua là thật và việc bộc lộ cảm xúc chẳng có gì sai cả.

Bạn không phải cố gắng “sửa” họ trong khi nói chuyện với một người đang buồn, bạn chỉ cần là một người lắng nghe chân thành mà thôi. Thường thì, nói chuyện mặt đối mặt có thể là một sự giúp đỡ to lớn với những người mắc trầm cảm. Khuyến khích những người trầm uất nói về cảm xúc của họ và sẵn sàng lắng nghe, không phán xét. Nên nhớ họ đang nói về những cảm xúc của họ và điều đó không có gì là sai cả.

Đừng hy vọng rằng một cuộc nói chuyện có thể giải quyết hết mọi chuyện. Những người trầm uất thường tách ly mình với mọi người. Bạn có thể cần phải tỏ rõ mối quan tâm của mình và sẵn sàng lắng nghe nhiều lần. Hãy tử tế, nhưng cũng kiên trì.

Khi nói chuyện với người đang buồn, bạn cần biết những câu như thế này:

Những câu bạn nên bắt đầu, nói, hỏi khi nói chuyện với một người đang buồn

Những cách bắt đầu câu chuyện:
“Dạo gần đây mình cảm thấy hơi lo cho cậu.”
“Dạo gần đây mình để ý thấy cậu hơi thay đổi và không biết cậu có ổn không?”
“Mình hơi lo cho cậu vì dạo này cậu xuống tinh thần quá.”

Những câu mà bạn có thể hỏi:
“Khi nào thì cậu bắt đầu cảm thấy như thế?”
“Có chuyện gì xảy ra khiến cậu cảm thấy như vậy không?”
“Mình có thể làm gì giúp cậu đây?”
“Cậu đã nghĩ đến chuyện tìm kiếm sự giúp đỡ chưa.”

Hãy nhớ rằng, giúp đỡ bao gồm cả việc đưa ra những lời khuyến khích và hy vọng. Thông thường, đây là vấn đề về việc nói chuyện với người trầm uất bằng ngôn ngữ mà họ hiểu và trả lời trong lúc tâm trí vẫn đang bị trầm cảm đóng khung lại.

Những gì bạn có thể nói để giúp:
“Cậu không có một mình đâu, mình ở đây với cậu.”
“Có lẽ cậu không tin, nhưng những gì cậu đang cảm nhận sẽ thay đổi.”
“Mình có lẽ không hiểu được cậu đang trải qua những gì, nhưng mình lo cho cậu và mình muốn giúp cậu.”
“Khi nào cậu muốn từ bỏ thì hãy nói với bạn thân mình hãy cố lên thêm một ngày, một giờ, hoặc một phút – bất cứ khoảng thời gian nào cậu có thể chịu được.”
“Cậu quan trọng với mình. Cuộc sống của cậu quan trọng với mình.”
“Nói cho mình biết mình có thể làm gì để giúp cậu ngay bây giờ.”

Và những câu bạn nên tránh nói tới

“Chỉ là những gì cậu tưởng tượng trong đầu mà thôi”
“Ai mà chẳng trải qua khoảng thời gian như thế.”
“Nghĩ tích cực hơn đi.”
“Bạn có rất nhiều thứ đáng để sống tại sao bạn muốn chết?”
“Mình không thể làm gì với tình huống của cậu cả.”
“Hãy thoát khỏi những suy nghĩ đó đi.”
“Chuyện gì với cậu thế?”
“Chẳng phải bây giờ cậu nên cảm thấy khá hơn à.”

Khi bạn bè hay người thân chúng ta buồn bã, sự lo lắng và quan tâm làm cho chúng ta có khuynh hướng muốn đưa ra lời khuyên giúp họ giải quyết vấn đề. Tuy nhiên,đây lại không phải là một sự lựa chọn tốt nhất. Mỗi người là độc nhất, chúng ta có những trải nghiệm,những hoàn cảnh cảnh, những nhu cầu khác nhau dẫn đến những suy nghĩ và những vấn đề khác nhau. Những gì thích hợp với chúng ta chưa chắc đã là tốt nhất với người khác. Những gì nhỏ nhặt với chúng ta có thể là to lớn với những người khác.

Thế cho nên, lắng nghe là sự lựa chọn tốt nhất. Và khi bạn không biết làm gì để giúp họ thì hãy hỏi họ, những câu hỏi như thế khiến chọ họ cảm thấy được sự chân thành, được quan tâm và bạn đang lo cho họ, đang nghĩ cho họ, chứ đừng nên nói những gì hay làm những gì mà bạn cho là “đúng” vì điều này có thể phản tác dụng.

3, Hãy tôn trọng nỗi buồn của người khác

Có một dạo tôi bị trầm cảm, và khi nói chuyện với chị tôi, chị ấy bảo, “Chắc phải có vấn đề gì đó thì em mới như vậy, hoặc là do em yếu hơn chị chứ chị còn trải qua nhiều chuyện hơn em nhưng giờ chị vẫn ổn. Em hãy nghĩ tích cực lên đi.”

“Nghĩ tích cực đi”, “Mới vấp ngã có chút mà đã vật vã như thế, sau này gặp chuyện lớn hơn thì làm thế nào?”, “Sao em yếu đuối thế, có chút chuyện như vậy mà cũng không vượt qua được”, “Chị còn trải qua nhiều chuyện tồi tệ hơn em nhưng chị vẫn vượt qua được đấy thôi. Đấy là do em, em phải mạnh mẽ hơn”, “Sống sung sướng từ nhỏ quen rồi, giờ chịu có chút khổ cũng không chịu được” . Đây là những câu tôi thường hay nghe được, không chỉ từ người thân mình mà còn từ những người xung quanh và đây cũng là những câu nói dễ gặp nhất ở phần comment dưới những câu chuyện chia sẻ nỗi buồn mà chúng ta thường hay thấy ở trên mạng.

Bởi mỗi cá nhân là một cá thể riêng biệt, không ai giống ai

Dù rằng những câu nói trên có xuất phát từ ý tốt muốn động viên, muốn khích lệ, hay muốn người nghe cảm thấy chuyện của họ không tệ đến mức đó thì trên thực tế những lời khuyên này lại mang hơi hướm đổ lỗi và khiến cho người nghe cảm thấy tồi tệ hơn mà thôi. Như bài viết “Tại sao không nên nói vui lên đi với người đang buồn” mà blog đã đăng ở bên dưới có nói, nếu người ta có thể chọn lựa vui lên thì chẳng ai buồn ngay từ ban đầu.

Mỗi người có một sức bật, độ dẻo dai tinh thần lẫn độ nhạy cảm hay khả năng chịu đựng tổn thương khác nhau dựa trên trải nghiệm, hoàn cảnh môi trường, bẩm sinh và cả di truyền. Đương nhiên tất cả các yếu tố này đều không thể lựa chọn hay nằm trong quyền điều khiển của một người. Thế nên việc kêu một người nghĩ tích cực đi hay đừng nhạy cảm quá, nó rất là vô nghĩa.

Là con người, không ai giống ai, mỗi người đều có nét riêng.

Trong 5 yếu tố tính cách thì yếu tố rối loạn thần kinh (neuroticism) cái bao gồm cả sự nhạy cảm có đến 40% là từ di truyền, cộng thêm sinh ra đã như vậy, rồi sau đó mới đến sức ảnh hưởng từ môi trường. Mà có một vài nghiên cứu còn cho rằng sức ảnh hưởng từ di truyền còn cao hơn sức ảnh hưởng từ môi trường đối với yếu tố rối loạn thần kinh (1). Không phải cứ muốn thấp là thấp, hoặc muốn không nhạy cảm là không nhạy cảm. Những người có chỉ số rối loạn thần kinh cao dễ mắc các dạng rối loạn cảm xúc như rối loạn trầm cảm hay rối loạn lưỡng cực.

Giả sử như tâm lý bạn là sợi dây thun và độ căng của nó là mức độ bạn chịu được stress và bạn không được chọn lựa chất liệu cho sợi dây thun đó. Nếu bạn may, có được sợi dây thun với chất liệu tốt (gene, môi trường, gia đình…) thì độ căng và độ đàn hồi của bạn sẽ tốt và dẻo dai.

Nếu bạn không may có phải sợi dây thun tệ thì dù có bao nhiêu chất đổ vào củng cố thì độ căng của nó cũng chỉ có thể cải thiện thêm dc 1,2 cm trước khi nó đứt. Và nếu căng nhiều quá thì độ đàn hồi sẽ từ từ giảm đi, nghĩa là mức độ phục hồi sau stress sẽ càng yếu. Và có khi chỉ hơi căng một xíu thôi, vấn đề gây stress nhỏ thôi, cũng có thể khiến sợi dây thun đó bị đứt vì nó không còn độ đàn hồi nữa.

Bạn tôi từng kể tôi nghe rằng khi cô ấy đi tư vấn tâm lý thì được chuyên viên tư vấn bảo rằng. “Sao anh chị em của em cũng trải qua những sự kiện như vậy mà họ vẫn bình thường còn em thì lại mắc rối loạn tâm lý? Em có nghĩ đến điều đó chưa?” Đây là một câu hỏi rất vô tâm và hoàn toàn đi ngược lại với những quy tắc khi điều trị hay tư vấn tâm lý. Và điều đáng sợ ở đây là bởi vì nó nghe sơ qua thì có vẻ không sai thế nên chẳng ai buồn suy nghĩ sâu xa hay là chấp nhận sự khác biệt của một người.

Bởi mỗi người đều có những trải nghiệm riêng, vấp ngã và bài học kinh nghiệm riêng

Mỗi người đều có những trải nghiệm riêng, vấp ngã riêng và học được những bài học riêng cho mình. Không phải ai cũng có những trải nghiệm giống nhau hay học được những bài học giống nhau. Chúng ta có thể chia sẻ kinh nghiệm của mình nhưng đừng áp đặt hay bắt buộc những người khác phải giống mình hoặc thất vọng khi họ không làm được, hay coi thường những trải nghiệm của họ. Bởi vì khi đó chúng ta đã ngầm so sánh mình với họ. Bất cứ sự so sánh nào cũng khập khiễng, và dẫn đến kết quả một bên hơn, một bên kém. Và đồng thời sự so sánh cũng dẫn đến phán xét rồi đổ lỗi, hạn chế cách nhìn cũng như cách tiếp nhận thông tin.

bài học kinh nghiệm khác nhau, nói chuyện với người đang buồn, trải nghiệm khác nhau
Mỗi chúng ta đều có những trải nghiệm và bài học khác nhau.

Khi bạn không có lời gì tốt đẹp để nói hay chia sẻ thì hãy im lặng, hoặc thay vì nói những câu như ở đầu bài. Hoặc bạn có thể nói: “Mình không biết phải nói gì, nhưng mình luôn ở đây lắng nghe cậu”, “Có thể mình chưa hiểu được vấn đề của cậu, nhưng mà mình luôn sẵn sàng nghe cậu chia sẻ”, “Cậu còn có mình ở đây, chúng ta sẽ cùng nhau vượt qua rắc rối này”, “Có thể cậu không tin nhưng những gì cậu đang cảm nhận chỉ là tạm thời mà thôi. Mọi chuyện rồi sẽ ổn”, “Mình có thể làm gì để cậu bớt buồn đây?”. Dù không thể giải quyết được vấn đề của họ nhưng những câu có thể khiến cho người nghe cảm dễ chịu hơn,

Hãy tôn trọng sự khác biệt của một người, tôn trọng sự trầm cảm của người khác, tôn trọng nỗi buồn của họ. Điều này có thể chẳng ngăn được họ không bị bệnh hay không buồn nhưng nó sẽ khiến cho trải nghiệm của họ trở nên dễ chịu đựng hơn.


Nguồn tham khảo:

(1) “How to Help someone with Depression”

http://www.helpguide.org/…/d…/helping-a-depressed-person.htm

(2)”Why you should never say ‘cheer up!’ to a friend who’s feeling blue”

http://www.theguardian.com/news/oliver-burkeman-s-blog/2014/jun/26/cheer-up-two-words-feeling-blue

(3)  http://bjp.rcpsych.org/content/97/408/441

Dịch: Hải Đường Tĩnh Nguyệt